“People need dramatic examples to shake them out of their state of apathy.”
Zo ook Yvon Jaspers, blijkt. Want Yvon, de ongekroonde prinses van het boerenbedrijf, heeft zowaar een kritische tweedelige documentaire uitgebracht over… het boerenbedrijf! Van alles wat er dit jaar op mijn lijstje aan voorspellingen stond, was dat niet dat de vrouw die al 21 jaar boerenpropaganda op tv kritische vragen afstuurt op de sector. Misschien dat decennialang van dichtbij aanschouwen wat voor schade de boer aan natuur, mens en dier aanricht, maakte dat ze uiteindelijk het niet meer kon negeren. Yvon kon niet meer wegkijken. Maar de aanleiding is helaas wat tragischer van aard. Haar broer kreeg parkinson.
Je kunt jaren met je neus boven op die gifvelden staan, maar pas als je je zorgen maakt om iemand van wie je houdt, zie je wat er al die tijd voor je neus gebeurde. Yvon Jaspers heeft een scherpe, ongenuanceerde, eerlijke documentaire gemaakt over het verband tussen de ziekte van Parkinson en het gebruik van pesticiden in de landbouwsector. Van fruit- tot sierteelt. Ze benoemt het allemaal.
Kijk deze documentaire. Absolute tip. Niet om erachter te komen of er inderdaad een daadwerkelijke relatie is, dat weten we immers allang en is ook een vraag die Jaspers niet probeert te beantwoorden. De vraag van deze docu is hoe het toch kan als we dit weten het toch blijven doen? Hoe kan het dat boeren hun eigen gezondheid op het spel zetten? We zien de vaten met schreeuwerige waarschuwingsstickers, boeren die risico’s deels erkennen, boeren die uitleggen dat ze wel moeten omdat er anders een complete oogst verloren gaat. Boeren die het proberen te nuanceren. Uitleggen dat het al veel minder erg is dan vroeger. En we zien een boer die vertelt dat hij zijn kinderen regelmatig meeneemt op zijn spuit.
Dat beeld van iemand die op een monsterlijk grote machine met meterslange armen over zijn akker rijdt, met zijn kleine kinderen naast zich in de cabine. Dat is het enige beeld dat je nodig hebt om antwoord te geven op de vraag waarom Yvon zich niet eerder kritisch heeft uitgelaten. Want mensen komen pas in actie wanneer de mensen om wie ze geven of de wereld waar ze om geven onder druk komen te staan! Voor nu is er niks aan het handje en verdien ik mijn geld gewoon nog even op de ouderwets toxische manier.
Als het om onszelf gaat, kunnen we een hoop verdragen. We eten te veel, drinken te veel, werken te hard en gaan ermee door tot we er letterlijk dood bij neervallen. Maar als het iemand overkomt van wie we houden? Als je ziet wat zo’n ziekte met je broer doet? Of je ineens afvraagt wat het voor je kinderen betekent om naast dat gifveld op te groeien? Dan worden we gek. Dan worden we boos. En dan komen we wél in actie.
Iedereen? Nou niet iedereen. En niet altijd direct. Logica kun je diep wegstoppen. We kunnen blijven doen alsof die pesticiden er niks mee te maken hebben dat je vader parkinson kreeg. En met hem nog drie anderen die op en rond je bedrijf hebben gewerkt. Aldus een van de boeren die voor de camera wilden praten. Ja, hij ging dan wel verhuizen omdat zijn vrouw niet meer zo dicht bij het gifveld wilde wonen. Maar ja… of pesticiden nou parkinson veroorzaken… ik weet het niet, hoor.
Je ziet de frustratie bij Yvon oplopen wanneer ze maar niet tot die ander lijkt door te dringen. Hoe kun je hiermee doorgaan?! De wetenschap is het erover eens! Wat doen jullie nou?! Het is gif, mensen. Inmiddels gaat er een brief rond waarin fruittelers wordt geadviseerd niet met Jaspers te praten. En zo geschiedt… geen boer wil nog met Yvon praten. Tot haar verbazing. Zelfs met háár niet! Ook Yvon blijkt binnen de sector gewoon een van de schapen uit de kudde. Eén keer vloeken in de kerk en ook zij wordt eruit geschopt. Zodra je aan hun broodwinning komt, word je ineens genegeerd.
Het meest ongemakkelijke moment is wanneer Yvon tegenover Zembla-journalist Ton van der Ham staat. Iets te dichtbij, zoals ze dat bij haar boeren in Boer zoekt vrouw ook doet. De powermove waarmee ze zelfs de meest stoïcijnse boer aan het praten probeert te krijgen… maar deze keer breekt ze zelf.
Van der Ham confronteert haar met haar eigen rol. Is het niet juist dat romantische beeld dat jij van het boerenleven schetst, Yvon, dat het voor journalisten als ik zo moeilijk maakt om er een barst in te krijgen? Je bent wat laat, Yvon. Jij vertelt dat geromantiseerde verhaal al 21 jaar. Op primetime. De industrie hoeft er niets voor te doen. Ze hebben jou al, Yvon.
“Als ik het platsla en heel persoonlijk zou nemen, dan zou ik me bijna schuldig moeten voelen dat ik Boer zoekt vrouw gemaakt heb en dat dat mede de oorzaak is van de ziekte van mijn broer”, zegt Yvon in gesprek met Van der Ham.
Er ontstaat een interessant gesprek waarin Yvon in huilen uitbarst. Geëmotioneerd legt ze uit dat het voor haar voelt alsof ze moet kiezen tussen haar broer en de boeren. En dat ze die keuze verschrikkelijk vindt.
Ik zag daar voor het eerst een naïef meisje in de vrouw die ik altijd als propagandist heb gezien. Gewoon iemand die echt gelooft in die romantiek van het boerenleven. Ze is niet anders dan de boer die zijn kinderen meeneemt op de spuit. En die vaten met gif in de schuur? Ja, dat hoort erbij. We kijken weg… of eigenlijk kijken we erlangs en zien alleen die prachtige lelievelden of die grazende koe. Dat romantische beeld van ons prachtige Hollandse weidelandschap. De open vlaktes. Kwaadaardig? Nee. Yvon is gewoon ontzettend naïef.
Ze voelt zich schuldig en terecht, maar legt dat neer bij de persoon die tegenover haar zit, die haar zonder compassie vertelt wat zij doet. Dat is niet zijn probleem. Hij vertelt je gewoon het echte, eerlijke verhaal, Yvon, maar ja… ook jij verdient empathie. Ook jij verdient begrip. Ook jij bent slachtoffer. Dat zie ik nu ook in.
Maar dat wil niet zeggen dat we jou moeten laten wegkomen met jouw rol in het in stand houden van de bio-industrie. Jij bent inderdaad medeschuldig. Aan het feit dat miljarden dieren lijden. Aan het feit dat we groente en fruit niet altijd veilig kunnen eten. Aan het feit dat we bij een bloeiend lelieveld eerder denken aan een bosje voor op tafel dan aan de mensen die naast dat veld moeten wonen. En aan het feit dat we na 21 jaar Boer zoekt vrouw precies weten op wie de boer verliefd is geworden, maar geen idee hebben waar het kalf is gebleven van die koe die zo mooi in beeld stond.
Je bent medeschuldig, medeplichtig… met het in stand houden van de romantiek. Maar je bent medeschuldig, niet hoofdschuldig. We zijn allemaal medeschuldig. De boer, de politicus, de supermarktmedewerker, de advocaat, de arts… iedereen… ik ook. We houden het allemaal in stand, door mee te blijven doen.
Waarom bestaat de sierteelt? Omdat we op ieder moment van de dag, overal in Nederland, een bos bloemen willen kunnen kopen. Waarom eten we fruit waar gif op zit? Omdat we ook in november aardbeien willen eten en de groenteboer ze maar moet hebben liggen. En waarom doden we in Nederland gemiddeld bijna anderhalf miljoen dieren per dag? Omdat we iedere dag, overal, vlees willen kunnen kopen en eten.
We zijn allemaal schuldig, dus ja… jij ook… zeker jij, Yvon. Want je doet niets, maar dan ook niets anders dan van een toxisch verhaal romantiek te maken. Dat is wat we je kwalijk nemen.
Je bent niet schuldig aan de ziekte van je broer. Hij is geen boer geweest en is misschien helemaal nooit in de buurt van pesticiden geweest in zijn leven. Maar je bent wel schuldig aan de boeren die Parkinson hebben opgelopen. Want de grootste slachtoffers van de spuit (even los van alle insecten, vogels en andere dieren die massaal sterven door het gebruik van gif) is de boer zelf. Die zichzelf iedere dag weer omringt met precies datgene dat hem stilletjes doodt.
Mooi dat je in actie komt omdat je broer iets is overkomen. Maar kun je diezelfde compassie ook opbrengen voor de mensen en dieren buiten je eigen familie? Je houdt zo van de boeren, Yvon. Laat het dan eens zien.
Je hoeft niet te stoppen met Boer zoekt vrouw, maar het format mag wel iets anders… een suggestie…laat de romantiek varen en kies voor realisme. Kies voor de feiten. Laat een brievenschrijver eens een kalf weghalen bij zijn moeder. Laat de microfoon aan, ook als het kalf al uit beeld is en je die koe nog hoort roepen. En als datzelfde kalf naar het slachthuis gaat, laat die brievenschrijver dan meegaan. Blijf er met je camera bij tot het dier dat ze op de boerderij nog even achter zijn oren kon krabben aan een haak hangt en ineens vlees heet.
En bij de fruitteler? Laat een brievenschrijver eens met hem de schuur in lopen om de veldspuit te vullen. Geef haar even de tijd om te lezen wat er op zo’n vat staat. Ik ben wel benieuwd wat ze hem dan vraagt. Laat haar daarna meerijden, op de plek waar anders zijn kinderen zitten. Vanuit die cabine kan hij haar zelf aanwijzen welke rij bomen van hem is, waar zijn land ophoudt en waar de tuin van de buren begint. En stel haar dan, terwijl achter hen de nevel over de bomen trekt, de vraag die je voor de logeerweek toch al had bedacht. Zie jij jezelf hier later met hem een gezin stichten?
Wordt tijd na 21 jaar, vind je niet?
P.S. Yvon… Mooi, die kritische blik. Toch kreeg ik tijdens het kijken het vermoeden dat je een schuldige zocht voor wat je broer is overkomen. En dat je die buiten jezelf zocht. Dat snap ik. Als mijn broer op zijn veertigste parkinson kreeg, zou ik ook willen weten hoe dat in godsnaam kan. Maar Willem is geen boer en met pesticiden heb je nog niet het hele verhaal verteld.
Ik bleef hangen bij wat je over de barbecue zei. Daar stond je broer altijd zo graag achter en je vindt het jammer dat hij dat nu niet meer kan. Mag ik een suggestie doen voor een vervolg? Je hebt gekeken naar wat er over ons eten wordt gespoten. Kijk nu ook eens naar wat we op ons bord leggen. Er is een verband tussen het drinken van melk en een hoger risico op parkinson. Ook de rol van vlees is dubieus, een trigger voor Parkinson. Stel, je hebt een genetische aanleg voor Parkinson, je eet vlees en je drinkt melk. Hoe fucked ben je dan, Yvon? Lijkt me een vraag voor de volgende keer dat je bij een melkveehouder of kippenboer aan de keukentafel zit.
Je hebt dan wel een kritische documentaire gemaakt, maar ook hier niet het hele verhaal verteld. Net als in jouw Boer zoekt vrouw, waarin je met de koe mee de wei in loopt, maar tegen de tijd dat ze naar het slachthuis gaat, ben jij met je camera alweer vertrokken. Nu volg je ons eten tot op de akker. Waarom zou je ophouden met vragen stellen zodra het op tafel staat?
Een vervolg graag. En als je het moeilijk vindt om nóg eens met zo’n vraag bij een van je boeren aan te kloppen, denk dan even aan je broer. En aan al die andere broers en zussen die je die rotziekte ook niet gunt. Je hoeft niet te wachten tot iemand in je familie darmkanker krijgt. Dat weten we nu al.